Treftadaeth Cymru

Masnach

Ledled y Gymru ôl-ganoloesol a’r Gymru fodern ceir tystiolaeth o fasnachu – o siop y pentref neu’r parc manwerthu i’r porthladdoedd a’r harbwrs sy’n allforio cynhyrchion o Gymru, fel glo, haearn a dur, i bob rhan o’r byd. O edrych ymhellach yn ôl drwy’r oesoedd, fe welwn ni drefi a marchnadoedd cynlluniedig cyfnod y Rhufeiniaid a’r Oesoedd Canol neu, yn bwysicach efallai, y defnydd cyntaf o arian bath. Yn yr erthygl hon fe astudir tarddiad a datblygiad masnach yn y cyfnod cynhanesyddol, ac mae manylion llawer math o safle a heneb sy’n ymwneud â thema masnachu i’w gweld ar Coflein ac yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru.

  • Hen Siop, Clych-y-garn, Môn: ffitiadau sydd wedi goroesi ers Oes Victoria o siop y pentref wedi iddi gau yn ystod y 1960au. (Delwedd: DI2007_0357 / NPRN: 308489)
  • Arcêd Stepney Street, Llanelli, Sir Gaerfyrddin: codwyd yr arcêd ddeulawr hon a’i tho gwydr ym 1894. Yn wreiddiol, yr oedd deuddeg siop ar lefel y llawr a phedair set ar ddeg o swyddfeydd ar y llawr uwchben. (Delwedd: DI2006_0330 / NPRN: 23340)
  • Harbwr Saundersfoot, Sir Benfro: agorwyd yr harbwr tua 1830 a byddai Rheilffordd Saundersfoot yn ei gysylltu â sawl pwll glo ac â Gweithfeydd Haearn Stepaside. (Delwedd: GTJ26394 / NPRN 34611)

Y Fasnach Neolithig mewn Bwyeill

Yn sgil dyfodiad amaethu a ffordd fwy sefydlog o fyw yn ystod y cyfnod Neolithig (4500-2500 CC) y gwelir y dystiolaeth go-iawn gyntaf o fasnachu yn y cofnod archaeolegol. Yr enghraifft bennaf yw’r fasnach mewn bwyeill. Gan fod y fwyell yn arf hynod bwysig wrth i’r ffermwyr cynnar glirio coedwigoedd a dechrau diwyllio’r tir, mae pen llathredig y fwyell garreg yn un o’r arteffactau sy’n diffinio’r cyfnod. Drwy ddadansoddi’r garreg yn betrolegol, mae modd weithiau ddod o hyd i’w tharddle a hyd yn oed i’r chwareli lle câi’r offer eu gwneud. Drwy wneud hynny, mae modd mapio’u dosbarthiad.

Un o’r ffatrïoedd bwyeill mwyaf sy’n hysbys yng Nghymru yw Graig Lwyd ger Penmaen-mawr. Yma, manteisiwyd ar y brigiadau o graig igneaidd raenus, a châi’r bwyeill a grëwyd ohoni, yn ogystal â chael eu dosbarthu’n helaeth yn y farchnad leol, eu dosbarthu cyn belled â’r Peak District, Sir Efrog a Chanolbarth Lloegr.

  • Ffatri Fwyeill Graig Lwyd, Penmaen-mawr, Conwy: yn y cyfnod Neolithig yr oedd galw mawr am graig igneaidd galed a graenus y bryniau uchel uwchlaw tref fodern Penmaen-mawr er mwyn cynhyrchu bwyeill cerrig o’r graig honno (Delwedd: AP2005_2822 / NPRN: 407068)
  • Bwyeill Graig Lwyd, Penmaen-mawr, Conwy: yma, dewiswyd blociau o ddefnydd crai o’r sgri a’r creigiau naturiol. Y cam cyntaf oedd eu hollti i greu ffurf hylaw cyn eu bras-lunio i’r siâp a’r maint cywir. Mae’n debyg i’r bras-ffurfiau hynny gael eu symud o’r safle i’w llifanu a’u llathru’n derfynol mewn mannau eraill. (Delwedd: DI2007_1931 / NPRN: 407068)
  • Carn Meini, Mynydd y Preseli, Sir Benfro: oherwydd eu lliw pan fyddent yn wlyb neu newydd gael eu torri, ‘cerrig glas’ yw’r enw ar y brigiadau drylliedig o ryolitau a doleritau â’u smotiau gwyn nodweddiadol, ac mae pobl wedi’u defnyddio ers y cyfnod Neolithig. (Delwedd: DI2006_070_001 / NPRN: 401098)

Ceir safle ffatri fwyeill arall o bwys ar Fynydd y Rhiw ar ben gorllewinol Ll?n. Pan fu’r Comisiwn Brenhinol wrthi’n gwneud gwaith cloddio ar gyfres o bantiau yno am y tro cyntaf ym 1958, cafwyd hyd i gyfres o byllau chwarel a ddilynai’r haen o graig. Cawsai’r pantiau eu creu drwy ôl-lenwi’r pyllau, a chawsai cyfres o aelwydydd agored eu gosod ynddynt. Awgrymai hynny iddynt gynnig cysgod dros dro i’r gweithwyr yn ddiweddarach. Mae prosiect ymchwil newydd wedi cychwyn ar y mynydd o dan arweiniad Amgueddfa Cymru a gwneir y gwaith arolygu gan y Comisiwn Brenhinol.

  • Mynydd y Rhiw, Botwnnog, Gwynedd (Delwedd: DS2007_459_001 / NPRN: 302263)
  • Cafwyd hyd i ffurf fras un o fwyeill Mynydd y Rhiw wrth gloddio yno yn 2007 (Delwedd: DS2007_459_011 / NPRN: 302263)
  • Detholiad o fwyeill Mynydd y Rhiw. Cafwyd hyd iddynt wrth ymchwilio ar y safle’n ddiweddar. (Delwedd: DS2007_459_013 / NPRN: 302263. Hawlfraint: Amgueddfa Cymru. 2007).

Er i’r mwyafrif o’r bwyeill hyn gael eu defnyddio’n offer gwaith, gall pobl fod wedi cario amryw ohonynt yn symbol o’u statws. Syndod, yn aml, yw gweld pa mor bell y teithiodd rhai o’r bwyeill, a chan nad oes unrhyw dystiolaeth o arian bath na chanolfannau masnachu, credir mai’r ffordd fwyaf tebygol i ‘fasnachu’ ddigwydd yn ystod y cyfnod hwnnw oedd i fwyeill gael eu cyfnewid am nwyddau neu wasanaethau eraill, neu gael eu trosglwyddo o law i law gan gymdogion. Efallai iddynt gael eu rhoi’n anrhegion. Mae’n ddigon posibl mai canolbwynt digwyddiadau fel masnachu oedd rhai o adeiladweithiau’r cyfnod, fel yr hengor. Lloc cylchog oedd hwnnw, ac iddo arglawdd a ffos fewnol. Ynddo weithiau ceid cylch o gerrig neu goed. Golygai masnach fod pobl yn dod ynghyd, a byddent yn aml yn cyfarfod mewn mannau pwysig, megis cymerau cymoedd, ar lwybrau tramwy drwy’r wlad.

  • Hengor Dyffryn Lane ger Aberriw, Powys: mae’r hengor crwn hwn ger Afon Hafren yn rhyw 80 metr ar ei draws. Mae iddo arglawdd a ffos fewnol, a’r tu mewn iddo mae gosodiad cerrig a chrug diweddarach. (Delwedd: DI2006_1096 / NPRN: 30697)
  • Cylch Cerrig Gors Fawr, Sir Benfro: dyma un o’r cylchoedd cerrig sydd wedi’u diogelu orau yng Nghymru. Ffurfiwyd y cylch, sydd bron â bod yn berffaith, o un garreg ar bymtheg ac mae’n rhyw 22 o fetrau ar ei draws. Cerrig o ddolerit brith, y ‘garreg las’ enwog, yw wyth ohonynt ac fe’u cafwyd o frigiadau Carn Meini gerllaw. Dyma’r graig sy’n enwog yn y llenyddiaeth archaeolegol am mai hi yw tarddle daearegol y ‘cerrig glas’ sydd yng Nghôr y Cewri yn Wiltshire (Delwedd: DI2006_1492 / NPRN: 300422)
  • Cylchoedd Cerrig Nant Tarw, Llywel, Powys: saif dau gylch cyfagos o gerrig, a’r naill a’r llall o 15 carreg, ar odre’r Mynydd Du. (Delwedd: DI2006_1882 / NPRN:104 )

Ceir rhagor o dystiolaeth o gyfnewid nwyddau a syniadau yn arddulliau crochenwaith a henebion claddu’r cyfnod. Dangosant fod cysylltiadau rhwng grwpiau a rhanbarthau a oedd yn eithaf pell oddi wrth ei gilydd a bod y nwyddau’n teithio dros dir a môr.

  • Carnedd Hir Siambr Tinkinswood, Morgannwg: yma, mae siambr fegalithig wedi’i gosod mewn carnedd eithriadol o gadarn ac iddi furiau destlus. Mae beddrodau o’r math hwn yn debyg iawn i’r rhai yn y Cotswolds a Wessex. (DI2006_1996 / NPRN: 94510)
  • Pentre Ifan, Sir Benfro: mae’r siambr yn cynnwys maen clo sy’n pwyso rhyw 16 o dunelli metrig a thri maen unionsyth yn ei gynnal. Gosodwyd y siambr a’r blaengwrt mewndroëdig yn un pen i garnedd a oedd yn rhyw 30 metr o hyd, a byddent yn wreiddiol wedi bod dan haen o bridd a chlogfeini. Mae’r beddrod yn perthyn i gr?p a elwir yn aml yn gromlechi porth ac mae’n debyg iawn i henebion yn Iwerddon. (Delwedd: DS2005_111_005 / NPRN: 101450)
  • Bryn Celli Ddu, Môn: gellir galw’r beddrod hwn yn fedd cyntedd am fod ynddo dramwyfa hir o gerrig at y siambr gladdu. Yma, gosodwyd crug crwn dros y siambr gladdu amlonglog a’r cyntedd hir. Er mai’r gred yw bod yr heneb yn perthyn i’r Oes Neolithig ddiweddar, mae’n debyg iawn o ran ei chynllun i adeiladweithiau o’r cyfnod Neolithig cynnar yn Llydaw. (Delwedd: AP2005_0306 / NPRN: 93827)

Mwyngloddio Cynhanesyddol: Y Fasnach mewn Metelau

Canlyniad y defnyddio cynyddol ar fetelau yn ystod yr Oes Efydd, a’r ffaith fod mwynau pwysig fel copr a phlwm i’w cael mewn rhannau penodol o Gymru, oedd ehangu’r rhwydweithiau cyfnewid dros bellteroedd mawr. Y mwyngloddiau copr ar y Gogarth uwchlaw Llandudno yw’r enghraifft orau o fwyngloddio cynhanesyddol yng Nghymru am fod yno rwydwaith helaeth o fannau gweithio ar yr wyneb ac o dan ddaear, a thramwyfeydd sy’n estyn am 5 cilometr a rhagor ac yn disgyn i ddyfnder o 70 metr. Ymhlith y dystiolaeth archaeolegol a gafwyd o’r defnydd llanw yn y ponciau mae offer o esgyrn sydd wedi’u diogelu’n dda a cherrig morthwylio sydd wedi torri; yn ôl y dyddiadau a gafwyd drwy radiocarbon, mae’r siarcol yn dyddio o’r Oes Efydd. Ceir rhagor o dystiolaeth o fwyngloddio yn yr Oes Efydd ar Fynydd Parys ym Môn ac ar Fryn Copa ym mwyngloddiau Cwmystwyth ger Aberystwyth.

  • Y Gogarth, Llandudno, Conwy: mewn cymhlyg helaeth o fannau gweithio ar yr wyneb ac o dan ddaear, bu pobl yn yr Oes Efydd yn cloddio’r mwynau copr y gellid eu tynnu’n hawdd o’r haenau o graig. (Delwedd: AP2006_4382 / NPRN: 33779)
  • Mwyngloddiau Copr Mynydd Parys, Amlwch, Môn: ar lethr ogleddol y mynydd, mae tomen bridd sydd wedi’i dyddio i ran gynnar yr Oes Efydd, a gall morthwyl carreg y cafwyd hyd iddo yn un o’r ponciau dan ddaear awgrymu y bu mwyngloddio helaeth yma yn y cyfnod cynhanesyddol. Dyddio’n bennaf o’r ddeunawfed ganrif wna’r olion gweladwy. (Delwedd: DI2005_1354 / NPRN: 33752)
  • Mwyngloddiau Copr, Plwm a Sinc Cwmystwyth (Bryn Copa), ger Aberystwyth: mae dyddio drwy radiocarbon wedi darparu tystiolaeth o gloddio haen o fwyn copr yma yn y cyfnod cynhanesyddol. Yn ystod cyfnodau diweddarach bu ail-weithio helaeth ar y safle. (Delwedd: GTJ28620 / NPRN: 33834)

Arweiniodd y ddibyniaeth ar ffynonellau cyfyngedig o ddefnyddiau newydd at weld crefftwyr a rhwydweithiau cyfnewid arbenigol yn ymsefydlu. Mae nwyddau ‘egsotig’ fel ambr a muchudd nid yn unig yn dangos pa mor bell yr estynnai’r rhwydweithiau cyfnewid hynny, a chymaint o amrywiaeth o nwyddau a gâi eu masnachu, ond yn dangos hefyd fod rhai unigolion yn y gymdeithas wedi dewis gwisgo addurniadau personol cain wedi iddynt ymgyfoethogi.

Yn sicr, byddai cyfnodau o ansefydlogrwydd ac argyfwng wedi amharu ar yr holl fasnachu, ac yn ystod yr Oes Efydd Ddiweddar bu cryn ddirywiad yn y fasnach mewn metelau. Gwelir hynny yn y cofnod archaeolegol gan i bobl fynd ati’n fwriadol i guddio neu gladdu pentwr o nwyddau gwerthfawr. Gelwir y casgliadau hynny, fel yr un y cafwyd hyd iddo yn Llaneirwg yn Sir Forgannwg, yn ‘gelciau’. Credir mai celc masnachwr oedd un Llaneirwg, a cheir ynddo amrywiol gopïau o offer, a sawl un ohonynt o’r un mowld.

Erbyn yr Oes Haearn, ac yn sgil ffyniant o’r newydd ym myd masnach, datblygwyd rhwydweithiau cyfnewid cymhleth. Gweithredai rhai ohonynt ar draws Ewrop. Buont yn fodd i ffasiynau mewn celf ac addurniadau ymledu gan olygu y gallai crefftwyr lleol eu hefelychu. Ehangodd nid yn unig y fasnach mewn metelau ond hefyd y fasnach mewn nwyddau eraill fel crochenwaith a halen, ac mae’r ffaith fod dosbarthiad rhai cynhyrchion yn cyd-fynd yn agos â dosbarthiad cynhyrchion o ardaloedd eraill yn rhyw led-awgrymu bod rhywfaint o reoli ar y rhwydwaith masnachu. Efallai i rai o aneddiadau mwyaf y cyfnod, a’r fryngaer yn benodol, fod yn ganolfannau masnach lle deuid â nwyddau ynghyd i’w hailddosbarthu. Y tu allan i Gymru yn ystod y cyfnod hwn fe welwn ni hefyd y dystiolaeth gyntaf o ddefnyddio arian bath, ond er bod darnau o arian i’w cael yng Nghymru nid oes digon ohonynt i awgrymu iddynt gael eu defnyddio’n gyson.

  • Bryngaer Foel Drygarn, Mynydd y Preseli, Sir Benfro: dyma un o fryngaerau mwyaf Sir Benfro. Y marciau y tu mewn iddi yw safleoedd llwyfannau tai a gafodd eu gwastatáu. Daeth gwaith cloddio yma gan S. Baring Gould ym 1899 o hyd i arteffactau a oedd yn cynnwys sidelli, gleiniau cain o wydr a modrwy o fuchudd. (Delwedd: DI2005_0906 / NPRN: 94948)
  • Bryngaer Pendinas, Aberystwyth: dyma un o fryngaerau mwyaf y Canolbarth ac mae hi i’w gweld o bellteroedd maith. Saif ar gopaon dau fryn uwchlaw’r môr rhwng aberoedd afon Rheidol ac afon Ystwyth. (Delwedd: AP2004_0786 / NPRN: 92236)
  • Bryngaer Penycloddiau, Sir y Fflint: Saif y fryngaer ar gopa un o fynyddoedd Dyffryn Clwyd ac mae hi bron yn 19 hectar o ran ei maint. (Delwedd: AP2006_1018 / NPRN: 306898)

Llwybrau Masnachu

Ar wahân i’r dystiolaeth o’r nwyddau a gâi eu masnachu yn y cyfnod cynhanesyddol, dau beth arall yn y cofnod archaeolegol sy’n dangos olion y fasnach yw’r llwybrau masnachu a’r dulliau cludo a ddefnyddid. Er ei bod hi’n anodd olrhain y llwybrau a ddefnyddid ar draws y tir yn ystod y cyfnod cynhanesyddol, credir i bobl gerdded ar hyd y cefnennau am fod y rheiny’n haws eu tramwyo na cheisio brwydro drwy lystyfiant trwchus y tiroedd isel. Mae’r carneddau a’r gosodiadau cerrig ar hyd cefnennau Ceri a Clee yn y Canolbarth, neu’r bryngaerau ar ben bryniau Clwyd a Mynydd Llandysilio yn y gogledd-ddwyrain, yn ein helpu ni i olrhain rhai o’r llwybrau hynny.

Ceir tystiolaeth hefyd o adeiladu tracffyrdd, yn bennaf dros diroedd gwlyb. Ceir rhai fel y dracffordd y cafwyd hyd iddi yn Allteuryn ger Casnewydd ac sydd wedi’i dyddio i’r Oes Efydd. Arferai tracffyrdd groesi darnau helaeth o gorstir ac amrywient o fwndeli syml o brysgwydd a gawsai eu taflu i sianeli afonydd i dracffyrdd mwy sylweddol o bren â phegiau a gynhaliai lwybrau cerdded o brysgwydd ac estyll. Dau ddatblygiad mawr ym maes teithio dros dir a gafodd effaith aruthrol ar fasnach, mae’n rhaid, oedd dyfodiad yr olwyn a defnyddio’r ceffyl yn anifail tynnu yn yr Oes Haearn.

  • Moel y Gaer, Mynydd Llandysilio, Sir Ddinbych: ceir cadwyn o fryngaerau o’r Oes Haearn ar hyd copaon bryniau Clwyd a Mynydd Llandysilio. Mae’n debyg i’r cefnennau hynny eu cynnig eu hunain yn llwybrau naturiol ar draws y dirwedd (Delwedd: CD2003_623_017)
  • Rhes Cerrig Saith Maen, Sir Gaerfyrddin: mae’r rhes hon o gerrig ar ymyl ddwyreiniol y Mynydd Du yn cynnwys saith maen unionsyth neu ar ogwydd. (Delwedd: DI2006_0772 / NPRN: 84328)
  • Caer Bentir Great Castle Head, Dale, Sir Benfro: datguddiodd gwaith cloddio yma dystiolaeth bod pobl wedi byw yn y gaer o gyfnod cynnar yn yr Oes Haearn hyd y cyfnod Rhufeinig. Mae’n debyg i’r gaer hefyd gael ei haddasu a’i defnyddio yn ystod yr Oesoedd Canol, ond rhoddwyd y gorau i’w defnyddio yn y drydedd ganrif ar ddeg. (Delwedd: DI2006_1235 / NPRN: 301244)

Byddai llwybrau teithio dros y môr ac ar hyd afonydd wedi bod yn hollbwysig wrth fasnachu, ac efallai y byddai hi wedi bod yn haws teithio arnynt hwy na thros dir. Ceir tystiolaeth o geufadau trwm o’r cyfnod Mesolithig ac mae’n bosibl i’r rheiny gael eu defnyddio ar afonydd am filoedd o flynyddoedd. Gan y byddai hi wedi bod yn fwy anodd teithio dros foroedd fel Môr Hafren a Môr Iwerydd, mae’n debyg y byddid wedi defnyddio cychod mwy sylweddol ac iddynt waelodion gwastad, tebyg i’r cwch gwniedig o ganol yr Oes Efydd a dynnwyd o Lyn Castell Caldicot. Cafodd y cwch hwnnw ei adeiladu o estyll derw a glymwyd wrth ei gilydd â phwythau o yw. Calciwyd y cwch â mwsogl ac mae’n fwy na thebyg y defnyddid rhodlau i’w lywio a’i yrru drwy’r d?r.

Erbyn tua diwedd yr Oes Haearn ac yn ystod y cyfnod Rhufeinig, yr oedd pobl yn hen gyfarwydd â theithio dros y moroedd ar hyd arfordir Ewrop a thu hwnt ac yr oedd moethau fel gemwaith, gwinoedd a llestri bwrdd coeth wedi cyrraedd hyd yn oed gaerau pentir a phorthladdoedd arfordir Cymru.

.